Yaƙin da Najeriya ke yi da cutar
zazzabin cizon sauro na iya shiga wani sabon mataki mai hatsari, yayin da masana kimiyya suka bayyana bayyanar wani sabon nau’in sauro da ke rayuwa a birane, tare da ƙaruwa juriya ga magunguna da sinadaran kashe sauro. Masana sun gargaɗi cewa hakan na iya rusa gagarumar nasarar da aka samu cikin shekaru da dama idan ba a gaggauta ƙarfafa hanyoyin sa ido da shawo kan cutar ba.
Daraktar Bincike kuma Shugabar Ƙungiyar Binciken Zazzabin Cizon Sauro a Cibiyar Binciken Lafiya ta Ƙasa (NIMR), Dakta Adeola Olukosi, ta bayyana hakan a yayin gabatar da bincikenta kan ilimin ƙwayoyin halitta (molecular epidemiology) da ke da alaƙa da juriya ga magungunan zazzabin cizon sauro.
“Zazzabin cizon sauro ba ya nuna halin da muka saba gani a da. Ƙwayar cutar na sauyawa, sauro na daidaitawa, don haka dole martaninmu ya fi sauri wajen sauyawa,” in ji Olukosi.
Ƙungiyarta ta tabbatar da samuwar Anopheles stephensi, wani nau’in sauro da ke bunƙasa a birane, yana haihuwa a cikin ruwan da mutane suka tara a kwalaye da tankuna, yana iya jure matsanancin zafi, kuma yana ɗauke da kwayoyin halitta masu juriya ga nau’o’in magungunan kashe sauro da dama.
“Idan muka yi watsi da wannan sauro, zazzabin cizon sauro ba zai ƙara zama matsalar karkara kaɗai ba. Birane a faɗin Najeriya na iya zama wuraren barkewar cutar cikin gaggawa,” Olukosi ta yi gargaɗi.
An fara tabbatar da wannan nau’in sauro ne a samfurorin da aka ɗauka daga Jihar Gombe, kuma dacewarsa da rayuwar birane na nuna yiwuwar sauyin tsarin yaɗuwar cutar a ƙasa baki ɗaya.
Olukosi ta bayyana cewa sa ido ta hanyar binciken ƙwayoyin halitta yanzu na taka muhimmiyar rawa wajen tsara manufofi da magani.
Ta ce binciken ƙungiyarta kan ingancin magunguna (Therapeutic Efficacy Studies – TES), tare da haɗin gwiwar Shirin Kawar da Zazzabin Cizon Sauro na Ƙasa (NMEP), ya kai ga saka maganin dihydroartemisinin–piperaquine (DHQ) cikin ka’idojin jinya.
“Wannan kimiyya ce ke ja-gorantar manufofi. Ta hanyar tantance ko gazawar magani sakamakon kamuwa da cuta ta sake faruwa ce ko juriya ta gaske ga magani, za mu iya tsara matakan da suka dace,” in ji ta.
Bincike a jihohin Ebonyi, Osun da Kwara ya tabbatar da cewa alamomin juriya ga sulfadoxine–pyrimethamine da amodiaquine na nan ƙasa, lamarin da ke tabbatar da ci gaba da ingancin shirye-shiryen rigakafin cutar ga yara da mata masu juna biyu.
“Bayananmu na tabbatar da cewa rigakafin sinadaran magani na ci gaba da aiki yadda ya kamata, yana kare mafi raunin al’umma,” Olukosi ta ƙara da cewa.
Sa ido kan sauro ya nuna cewa sauro na ƙara samun juriya ga sinadaran pyrethroid, sakamakon sauyin ƙwayoyin halitta da daidaitawar tsarin jikinsu.
“Juriya gaskiya ce, ta yaɗu, kuma tana da rikitarwa. Kiyaye da ragar sauro kaɗai ba su isa ba; dole ne sa ido da dabaru su jagoranci yaƙinmu,” ta jaddada.
NIMR na daga cikin MalariaGEN, babbar cibiyar bayanan ƙwayoyin halittar zazzabin cizon sauro a duniya, wadda ke nazarin sama da samfurori 33,000 na ƙwayar cutar daga wurare 122 cikin tsawon shekaru 50.
“Najeriya ba kawai mai amfani da binciken zazzabin cizon sauro ba ce; muna taka rawa wajen tsara fahimtar duniya kan juriya ga magunguna da sauyin halayen sauro,” in ji Olukosi.
Ta yi gargaɗin cewa zazzabin cizon sauro a birane, juriya ga magunguna, da sauyin halayen sauro barazana ce mai tsanani ga ƙasa.
“Zazzabin cizon sauro na hana yara zuwa makaranta, yana rage kuɗin shiga na iyalai, kuma yana raunana samar da aiki. Kowace ƙwayar cuta mai juriya, kowane sabon nau’in sauro, barazana ce ga ci gaban ƙasa. Najeriya ba za ta iya yin sakaci ba,” ta ce.
Gabatarwarta a ranar 16 ga Disamba za ta mayar da hankali kan sabbin dabarun sa ido, fahimtar juriya ga magunguna ta fuskar ƙwayoyin halitta, da gaggawar haɗa barazanar zazzabin cizon sauro a birane cikin shirye-shiryen ƙasa na yaƙi da cutar.
“Zazzabin cizon sauro na sauyawa. Kimiyyarmu na sauyawa. Dole ne Najeriya ta sauya tare da shi, ko kuma ta yi haɗarin rasa nasarorin da aka samu cikin shekaru masu yawa,” ta kammala.
